Democratie op drift

Op deze site vindt u informatie aangaande de cursus: Democratie op drift
Voor vragen over de stof kunt u contact opnemen met de docent M.E. van der Tuuk
Voor niet-inhoudelijke vragen kunt u contact opnemen met de Verdieping

data: 9 februari, 2 maart , 23 maart, en 6 april 2022
tijd: 19:30 – 22:00 uur; inloop vanaf 19:15 uur
plaats: Podium Zuidhaege, Assen

(niet verplichte) literatuur:
–> Frank Hendriks – Referenda
–> David van Reybrouck: Tegen Verkiezingen
–> Dick Pels: Wisselwerkingsdemocratie

dia’s zijn t.z.t. hieronder te downloaden & printen als .pdf
extra materiaal (artikelen, video) zal ik ook hieronder plaatsen

programma (wijzigingen onder voorbehoud) download
–> klik op de onderstreepte link om te downloaden
–> klik vervolgens op het download-symbool rechts-boven om het op te slaan

1] Het algemeen belang – over republiek & democratie
Winston Churchill zei eens dat “democratie de slechtste vorm van bestuur is; afgezien van al die andere vormen die zijn geprobeerd door de tijden.” Sinds de Atheense democratie (6e – 4e eeuw v.Chr.) is deze vorm van bestuur bekritiseerd. Veel critici meenden dat het volk niet capabel is om zichzelf te besturen, of dat democratie instabiel is vanwege de vatbaarheid voor populistische tendensen die zouden uitmonden in een tirannie. Beter zou het zijn om het bestuur in handen te laten van een selecte groep van ‘bekwamen’. Deze aristoi zouden, beter dan het volk, hun wijsheid kunnen inzetten voor de publieke zaak (res publica). Zo ontstonden er in het moderne Europa de eerste republieken, gekenmerkt door een grondwet die een scheiding der machten en burgerrechten definieerde, en een bestuur gecontroleerd door een elite van volksvertegenwoordigers. Deze volksvertegenwoordigers waren geen afvaardiging, maar zaakwaarnemers: ‘alles voor het volk, niets door het volk’. Democratie zou slechts leiden tot factionalisme: politieke strijd tussen groepen die slechts ijveren voor hun eigenbelang i.p.v. het algemeen belang. Met de opkomst van politieke partijen (eind 19e eeuw) en de invoering van het algemeen stemrecht (1919) lijkt de democratie een comeback te hebben gemaakt. Maar ook onze huidige representatieve (parlementaire) democratie is onderhevig aan veel van dezelfde kritiek: de hedendaagse partij-democratie is teveel bezig met partij-politiek, specifieke belangen en de korte termijn, en te weinig met het algemeen belang.
–> video: Atheense democratie / SocratesHobbes / Locke / Rousseau / Mill / Rawls /
–> voor NL-ondertiteling: klik op het tandwieltje (instellingen/settings), en kies NL subs
–> artikelen: Plato – de Staat / loting / anacyclosisvolk heeft elites nodig / revolutie /
–> dia’s /

2] De ‘wil van het volk’ – over rechtsstaat, (de)politisering & populisme
Sinds een aantal jaren zien we de opkomst van de illiberale democratie (Hongarije, Polen, Rusland, Turkije, Brazilië, etc). Democratisch gekozen partijen installeren autoritaire leiders die het niet altijd even nauw nemen met de grondwet, de scheiding der machten, de vrije pers, burgerrechten, etc. Zij ondermijnen de democratische rechtsstaat met een beroep op ‘de wil van het volk’ en de nationale of culturele identiteit. Het gebruik van termen als vrijheid en democratie in hun partij-naam verhult hun totalitaire opvattingen aangaande de betekenis van deze begrippen. In een democratische rechtstaat gaan fundamentele rechten van burgers boven ‘de wil van het volk’; d.w.z. dat een regering niet kan besluiten om de rechten van parlementariërs, onderzoekers, journalisten of minderheden in te perken buiten de grondwet om. De ondermijning van het vertrouwen in de politiek en maatschappelijke instituties leidt echter tot een zowel een roep om vrijheid en autonomie (t.a.v. ‘de macht’), alsook een (nostalgisch?) verlangen naar een homogene samenleving met gemeenschappelijke tradities, normen en waarden.
–> video: Washington DC, 6-1-’21  / nationalisme /
–> artikelen: wil van het volk / entitlement / geen echte democratie / ideologische veren /
–> hoe de politiek uit de politiek verdween / consensus (Carl Schmitt & Chantal Mouffe) /
–> dia’s /

3] Een nieuw sociaal contract – over legitimiteit, vertrouwen & instituties
De afgelopen jaren heeft de Nederlandse regering zich laten verassen door diverse sociale opstanden en maatschappelijke problemen: de Urgenda-klimaatzaak, de stikstof-crisis, de toeslagen-affaire, de reacties op corona-maatregelen, de woon-crisis, etc. De respons hierop was vooral reactief: proberen de directe gevolgen op korte termijn het hoofd te bieden; oftel probleem-management. Een analyse van de diepere oorzaken, en hoe die verband houden met beleid en uitvoering, bleven achterwege. Dit heeft alles te maken met het geloof in decentralisering en marktwerking. De huidige bestuurscultuur lijkt gekenmerkt te worden door de korte termijn, of zoals Rutte het in 2013 verwoordde: ‘visie is als de olifant die het uitzicht belemmert’. Dit draagt niet bij aan voorspelbaar beleid en een betrouwbare overheid. Volgens Herman Tjeenk Willink heeft de wijze waarop de overheid functioneert, de afgelopen decennia de democratische rechtsorde uitgehold (‘Groter denken, kleiner doen’ – 2018). Vorig jaar publiceerde Pieter Omtzigt ‘Een nieuw sociaal contract’, waarin hij stelt dat het vertrouwen tussen overheid en burgers herstelt moet worden; o.a. door het repareren van instituties en het herstellen van de balans tussen macht & tegenmacht. De opdracht die het nieuwe kabinet zichzelf heeft meegegeven is het creëren van een nieuwe bestuurscultuur.
–> video: lezing Pieter Omtzigt #1 / lezing Pieter Omtzigt #2 /
–> artikelen: democratie, vertrouwen, dualisme / macht & tegenmacht /
–> Rosanvallon – wantrouwen / extra-parlementair kabinet & dualisme /
–> dia’s /

4] Alternatieve democratie – over referenda & burger-participatie
Onze representatieve democratie is volgens critici noch representatief (‘de Haagse elite heeft geen voeling met de burger’), noch democratisch (‘burgers mogen één keer in de 4 jaar een parlementariër aanvinken’). Een beter benaming zou zijn: electieve aristocratie (gekozen elite).
Volgens sommigen moeten parlementariërs op een meer directe luisteren naar de burger; bijv. via online stemmingen. Dit zou echter in strijd zijn met het beginsel dat leden van de Staten-Generaal (1e & 2e kamer) ‘stemmen zonder last of ruggespraak’. Anderen zien daarom meer heil in het referendum; ooit stokpaardje van D66, nu een speerpunt van de PVV en FvD. Na het raadgevend referendum over de Associatieovereenkomst tussen de Europese Unie en Oekraïne en de Brexit lijkt de animo voor referenda echter geslonken; o.a. vanwege de invloed van social media op de publieke opinie. Beide benaderingen gaan uit van een model waarbij burgers mogen stemmen voor of tegen een reeds beklonken voorstel. Voorstanders van een alternatieve vorm van democratie willen de burger niet alleen betrekken bij besluitvorming d.m.v. stemming, maar ook door hem te betrekken bij de totstandkoming van wetsvoorstellen. David van Reybrouck’s ‘Pleidooi voor populisme’ en ‘Tegen verkiezingen’ zorgden voor maatschappelijk debat en burger-initiatieven als de G1000. Net als in het systeem in het oude Athene speelt loting daarbij een belangrijke rol.
–> video: David van Reybrouck /
–> artikelen: bestel moet op de schop / referendum & representatiereferendum-vrees /
–> dia’s (volgen)

EXTRA

-> 8 mentaliteiten / Motivaction-test /

Posted in Uncategorized | Leave a comment